Từ Việt Nam, bạn có thể tham gia cộng đồng AI quốc tế qua năm cửa chính: gửi bài đến hội nghị lớn hoặc hội thảo chuyên đề (workshop) đi kèm, tình nguyện làm bình duyệt, góp vào các dự án mở đa ngôn ngữ cần người bản ngữ tiếng Việt, cộng tác nghiên cứu từ xa với nhóm ở nước ngoài, và tham gia các mạng lưới cộng đồng theo chủ đề. Cửa dễ vào nhất cho người mới thường là hội thảo chuyên đề và dự án mở, không phải hội nghị chính.
Tham gia quốc tế không chỉ có lợi cho cá nhân. Mỗi lần một người Việt góp phần tiếng Việt vào một bộ đánh giá đa ngôn ngữ, chỉ ra lỗi tiếng Việt của một mô hình phổ biến, hay trình bày một bộ dữ liệu tiếng Việt ở hội nghị quốc tế, tiếng Việt được xử lý tốt hơn trong các công cụ mà hàng chục triệu người dùng. Bài này đi qua từng cửa, kèm những rào cản thực tế như chi phí, thị thực, tiếng Anh và cách vượt qua.
Bản đồ hội nghị: chính, chuyên đề và theo lĩnh vực
Với xử lý ngôn ngữ tự nhiên, các hội nghị lớn thường được nhắc là ACL, EMNLP, NAACL, EACL, AACL, COLING và LREC; với tiếng nói có Interspeech và ICASSP; với học máy nói chung có NeurIPS, ICML, ICLR. Bài đăng ở đây được bình duyệt kỹ và có sức cạnh tranh cao. Người mới, nhất là sinh viên chưa có người hướng dẫn quen hệ thống, thường thấy hội nghị chính là cửa hẹp.
Hội thảo chuyên đề (workshop) tổ chức kèm hội nghị chính là cửa rộng hơn nhiều. Mỗi hội thảo tập trung một chủ đề: ngôn ngữ ít tài nguyên, đánh giá mô hình, đạo đức, xử lý văn bản mạng xã hội, ngôn ngữ châu Á. Bài có thể ngắn hơn, chấp nhận kết quả sơ bộ, bộ dữ liệu mới, phân tích lỗi. Một bộ dữ liệu tiếng Việt làm cẩn thận rất hợp với các hội thảo về ngôn ngữ ít tài nguyên hay về tài nguyên ngôn ngữ.
Trong ngành xử lý ngôn ngữ, nhiều hội nghị dùng chung hệ thống bình duyệt liên tục gọi là ACL Rolling Review: bài gửi vào theo chu kỳ, nhận nhận xét, rồi tác giả chọn hội nghị để đưa bài vào. Cách vận hành cụ thể thay đổi theo thời gian, nên đọc trang hướng dẫn hiện hành. Ngoài ra còn các hội nghị khu vực châu Á và hội nghị tổ chức tại Việt Nam, nơi chi phí đi lại thấp hơn và dễ gặp người cùng mối quan tâm.
Gửi bài lần đầu: lộ trình thực tế
Với người chưa từng gửi bài quốc tế, lộ trình sau giúp tránh những lỗi khiến bài bị loại vì hình thức chứ không vì nội dung.
- Chọn đích phù hợp: đọc lời mời gửi bài của vài hội thảo chuyên đề, xem chủ đề và loại bài họ nhận. Đọc vài bài đã đăng năm trước để hình dung mức độ.
- Đọc kỹ hướng dẫn trình bày: mẫu định dạng, giới hạn trang, yêu cầu ẩn danh tác giả khi bình duyệt, mục hạn chế, mục đạo đức, danh mục kiểm tra tái lập nếu có.
- Viết bài với một đóng góp rõ ràng phát biểu được trong một câu. Với bài về tiếng Việt, giải thích ngắn đặc điểm tiếng Việt liên quan cho người đọc không biết tiếng Việt, kèm ví dụ có chú thích nghĩa.
- Nhờ người có kinh nghiệm đọc trước ít nhất hai tuần trước hạn. Ở giai đoạn này, góp ý về cấu trúc quan trọng hơn sửa câu chữ.
- Kiểm tiếng Anh: dùng công cụ hỗ trợ viết được, nhưng đọc kỹ chính sách của hội nghị về dùng AI trong viết bài và khai báo nếu được yêu cầu.
- Nộp trước hạn vài giờ, không phải vài phút. Hệ thống nộp bài thường quá tải sát giờ chót.
Bị từ chối là bình thường, kể cả với nhóm giàu kinh nghiệm. Nhận xét của bình duyệt viên, dù khó nghe, là tài nguyên quý để sửa bài và gửi lại nơi khác.
Bình duyệt: cửa học nhanh nhất mà ít người nghĩ tới
Vì sao nên làm bình duyệt. Đọc kỹ bài của người khác và viết nhận xét là cách nhanh nhất để hiểu một bài tốt trông thế nào và bình duyệt viên tìm gì. Bạn cũng gặp sớm những hướng nghiên cứu mới trước khi bài được công bố.
Bắt đầu thế nào. Nhiều hội thảo chuyên đề và một số hội nghị mở đăng ký bình duyệt viên, ưu tiên người đã có ít nhất một bài đăng trong lĩnh vực. Bạn cũng có thể nhận lời làm bình duyệt viên phụ dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn hoặc đồng nghiệp có kinh nghiệm, nếu hội nghị cho phép.
Bình duyệt bài về tiếng Việt và ngôn ngữ châu Á. Bình duyệt viên là người bản ngữ có thể nhận ra lỗi mà người khác không thấy: ví dụ dịch sai, quy ước tách từ không hợp lý, bộ đánh giá dịch máy mang kiến thức không phù hợp Việt Nam. Đây là đóng góp mà người không biết tiếng Việt không làm thay được.
Giữ chuẩn mực. Nhận xét tôn trọng, cụ thể, có gợi ý sửa. Giữ bí mật nội dung bài đang bình duyệt; không đưa bài chưa công bố vào công cụ AI bên ngoài nếu chính sách hội nghị cấm, vì làm vậy có thể lộ nội dung của tác giả.
Dự án mở đa ngôn ngữ: nơi người bản ngữ được cần nhất
Nhiều dự án quốc tế cần người bản ngữ để mở rộng sang ngôn ngữ mới: bộ đánh giá đa ngôn ngữ cần người viết hoặc rà câu hỏi tiếng Việt, kho dữ liệu chỉ dẫn đa ngôn ngữ cần người viết câu lệnh và câu trả lời tự nhiên, dự án dịch tài liệu khoa học cần người dịch thuật ngữ, dự án đánh giá an toàn cần người kiểm mô hình bằng tiếng Việt. Các dự án hợp tác mở quy mô lớn trong vài năm gần đây đã có hàng trăm đến hàng nghìn người từ nhiều nước tham gia theo cách này.
Một mô hình cộng đồng được nhắc nhiều là Masakhane, mạng lưới nghiên cứu xử lý ngôn ngữ cho các ngôn ngữ châu Phi, vận hành chủ yếu bằng tình nguyện và hợp tác từ xa, nhấn mạnh việc người nói ngôn ngữ đó làm nghiên cứu về ngôn ngữ của mình. Bối cảnh tiếng Việt khác, nhưng ý tưởng dùng được: cộng đồng tự tổ chức, chia sẻ dữ liệu và kinh nghiệm, cùng đứng tên công trình.
Khi tham gia, đọc kỹ cách ghi công: dự án có ghi tên người đóng góp trong bài báo không, theo tiêu chí nào. Đọc giấy phép của dữ liệu bạn viết. Và giữ chất lượng: câu hỏi tiếng Việt dịch vội từ tiếng Anh sẽ làm bộ đánh giá kém giá trị, ngược lại câu hỏi viết riêng về Việt Nam, có kiến thức địa phương đúng, là phần đóng góp không ai thay được.
Hợp tác từ xa với nhóm nghiên cứu nước ngoài
Nhiều hợp tác quốc tế bắt đầu đơn giản: đọc một bài báo liên quan đến tiếng Việt hoặc ngôn ngữ ít tài nguyên, viết thư cho tác giả với một câu hỏi cụ thể hoặc một đề xuất cụ thể, chẳng hạn mở rộng thí nghiệm của họ sang tiếng Việt với dữ liệu bạn có. Thư ngắn, nói rõ bạn là ai, bạn có gì, bạn đề xuất gì, thường được trả lời hơn thư xin "cơ hội hợp tác" chung chung.
Khi đã hợp tác, thống nhất sớm vai trò, cách ghi tên tác giả, ai giữ dữ liệu, dữ liệu có được chuyển ra nước ngoài không. Câu hỏi cuối có thể vướng quy định về dữ liệu cá nhân và chuyển dữ liệu xuyên biên giới; với dữ liệu có thông tin cá nhân, tra quy định hiện hành trước khi gửi. Làm việc lệch múi giờ cần thói quen ghi chép kỹ: biên bản họp ngắn, bảng công việc chung, để không phụ thuộc vào trí nhớ của các cuộc gọi.
Cẩn trọng với những lời mời đứng tên bài báo đổi lấy tiền, hoặc "hợp tác" mà bạn chỉ cung cấp dữ liệu không rõ nguồn. Đó là vi phạm đạo đức học thuật và có thể ảnh hưởng lâu dài tới uy tín. Ghi công đúng người, đúng việc là chuẩn mực chung của cộng đồng quốc tế.
Mạng lưới và nhóm cộng đồng: tự tổ chức thay vì chờ
Không phải ai cũng ở trong một phòng thí nghiệm có sẵn quan hệ quốc tế. Cách bù đắp hiệu quả là tự tổ chức. Một nhóm đọc bài báo vài người, gặp trực tuyến mỗi tuần, mỗi buổi một người trình bày một bài mới về xử lý ngôn ngữ hay tiếng nói, là cách duy trì nhịp học và tạo ra những người cùng chí hướng để sau này cùng làm dự án. Ghi lại phần tóm tắt bằng tiếng Việt và chia sẻ công khai cũng giúp người đến sau.
Cộng đồng người Việt làm AI ở nước ngoài, gồm nghiên cứu sinh, kỹ sư, giảng viên, là một nguồn kết nối quan trọng. Nhiều người sẵn lòng góp ý bài, chia sẻ kinh nghiệm xin học bổng hay chuẩn bị hồ sơ, nếu được hỏi một cách cụ thể và tôn trọng thời gian. Các buổi chia sẻ trực tuyến do cộng đồng tổ chức, các chương trình cố vấn của một số hội nghị dành cho người mới, đều là cửa vào.
Chiều ngược lại cũng cần: khi đã có kinh nghiệm, dành thời gian hướng dẫn người mới, viết bài giải thích bằng tiếng Việt, mở dữ liệu và mã khi có thể. Một cộng đồng mạnh không đo bằng số bài của vài người giỏi mà bằng số người mới bước vào được và ở lại.
Rào cản thực tế: chi phí, thị thực, tiếng Anh
Chi phí đăng ký hội nghị, vé máy bay, khách sạn là rào cản lớn với sinh viên và người làm nghiên cứu ở Việt Nam. Nhiều hội nghị lớn có chương trình hỗ trợ đi lại hoặc miễn giảm phí cho sinh viên và người từ khu vực ít được đại diện; thông tin thường có trên trang hội nghị vài tháng trước sự kiện, hạn đăng ký sớm hơn nhiều so với hạn đăng ký dự. Một số hội nghị cho phép trình bày từ xa hoặc theo hình thức kết hợp.
Thị thực là trở ngại khác: thời gian xét duyệt có khi kéo dài hơn khoảng cách từ ngày nhận bài đến ngày hội nghị. Chuẩn bị sớm, xin thư mời từ ban tổ chức ngay khi bài được nhận. Nếu thị thực không kịp, liên hệ ban tổ chức để hỏi phương án trình bày thay thế.
Tiếng Anh học thuật cải thiện được bằng luyện tập đều: đọc nhiều bài trong lĩnh vực, ghi lại cách diễn đạt hay, viết tóm tắt bài đã đọc, tham gia nhóm đọc bài báo bằng tiếng Anh. Công cụ AI hỗ trợ viết giúp sửa ngữ pháp, nhưng nội dung và lập luận phải là của bạn, và cần tuân thủ chính sách của hội nghị về việc dùng AI.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên đại học chưa có người hướng dẫn có gửi bài quốc tế được không?
Có thể, nhất là với hội thảo chuyên đề và các chương trình dành cho sinh viên như phiên nghiên cứu sinh viên ở một số hội nghị, nơi có người cố vấn góp ý bài. Tuy vậy, tìm được một người có kinh nghiệm đọc bài trước sẽ tăng khả năng bài được nhận rất nhiều.
Có cần bài đăng ở hội nghị lớn mới được coi là tham gia cộng đồng quốc tế không?
Không. Bình duyệt, góp dữ liệu và đánh giá cho dự án mở, đóng góp mã nguồn, trình bày ở hội thảo chuyên đề đều là tham gia thực chất. Nhiều người có ảnh hưởng trong cộng đồng ngôn ngữ ít tài nguyên bắt đầu từ những đóng góp như vậy.
Bài về tiếng Việt có bị coi là quá hẹp với hội nghị quốc tế không?
Phụ thuộc cách viết. Bài chỉ báo cáo con số trên một bộ dữ liệu tiếng Việt dễ bị coi là hẹp. Bài rút ra được bài học cho các ngôn ngữ có thanh điệu, ngôn ngữ đơn lập, hay ngôn ngữ ít tài nguyên nói chung thì có giá trị rộng hơn, và hội thảo chuyên đề về ngôn ngữ ít tài nguyên rất quan tâm.
Dùng AI để viết bài gửi hội nghị có được không?
Mỗi hội nghị có chính sách riêng, thường cho phép dùng công cụ hỗ trợ sửa ngôn ngữ và yêu cầu khai báo khi dùng ở mức sâu hơn. Công cụ AI không được đứng tên tác giả. Tác giả chịu trách nhiệm toàn bộ nội dung, kể cả trích dẫn mà AI có thể bịa. Đọc chính sách hiện hành trước khi viết.
Làm sao tìm được dự án mở đang cần người tiếng Việt?
Theo dõi các nhóm thảo luận của cộng đồng xử lý ngôn ngữ, kho mã của những bộ đánh giá đa ngôn ngữ, lời kêu gọi đóng góp trên trang hội thảo chuyên đề về ngôn ngữ ít tài nguyên. Hỏi trong nhóm cộng đồng AI Việt cũng là cách nhanh, vì người đã tham gia thường chia sẻ lời mời.
Tham gia cộng đồng quốc tế có giúp gì cho AI tiếng Việt trong nước không?
Có. Người tham gia mang về phương pháp, chuẩn mực đánh giá, mạng lưới hợp tác, và đưa tiếng Việt vào các bộ đánh giá mà các nhà phát triển mô hình lớn dùng để đo sản phẩm. Khi tiếng Việt có mặt trong những bộ đánh giá đó, lỗi tiếng Việt được để ý và sửa nhiều hơn.