Bản địa hoá cộng đồng là việc tình nguyện viên dịch giao diện, thông báo và tài liệu của phần mềm mã nguồn mở sang tiếng Việt, thường qua các nền tảng dịch trên trình duyệt; tham gia hiệu quả cần ba thứ: bảng thuật ngữ thống nhất, tôn trọng các biến giữ chỗ và giới hạn độ dài trong chuỗi, và một giọng xưng hô nhất quán với người dùng. Ngoài giúp người Việt dùng phần mềm dễ hơn, các bản dịch này còn là một nguồn dữ liệu song ngữ công khai mà nhiều hệ thống dịch máy đã học từ đó.
Bài này không phải hướng dẫn nghề dịch; quy trình dịch chuyên nghiệp, hợp đồng, biên tập bản dịch thuộc về trang AI Dịch Thuật. Ở đây là góc cộng đồng và công nghệ: cách một dự án bản địa hoá tổ chức, những lỗi kỹ thuật hay gặp khi dịch chuỗi giao diện, và mối liên hệ giữa công việc tình nguyện này với chất lượng dịch máy tiếng Việt.
Bản địa hoá khác dịch văn bản ở chỗ nào
Dịch một bài báo là dịch một mạch văn liền. Dịch phần mềm là dịch hàng nghìn chuỗi rời rạc, mỗi chuỗi có khi chỉ một hai chữ như "Open", "File", "Save as", xuất hiện ở nút bấm, trình đơn, hộp thoại, mà người dịch thường không nhìn thấy ngữ cảnh. "Open" là "Mở" khi là nút, nhưng có thể là "Đang mở" khi là trạng thái, hay "Mở cửa" trong một ứng dụng bản đồ. Người dịch phải đoán từ tên chuỗi, ghi chú của lập trình viên, hoặc mở phần mềm ra xem.
Chuỗi phần mềm còn chứa thành phần không được dịch: biến giữ chỗ như "%s", "{count}", "{0}" sẽ được thay bằng giá trị lúc chạy; thẻ định dạng; ký tự đánh dấu phím tắt. Dịch nhầm hay xoá một biến có thể làm phần mềm báo lỗi hoặc hiển thị sai. Ngoài ra là giới hạn độ dài: chữ Việt thường dài hơn tiếng Anh, "Settings" thành "Cài đặt" thì vừa, nhưng một câu ngắn tiếng Anh có thể thành câu tiếng Việt tràn khỏi nút bấm trên màn hình điện thoại.
Cuối cùng là số nhiều. Tiếng Anh phân biệt "1 file" và "2 files"; tiếng Việt không biến đổi danh từ theo số. Các hệ thống bản địa hoá có cơ chế khai báo quy tắc số nhiều cho từng ngôn ngữ, và với tiếng Việt thường chỉ có một dạng. Người dịch mới đôi khi lúng túng khi giao diện yêu cầu điền nhiều ô cho cùng một chuỗi.
Các nền tảng và cách một dự án tổ chức
Nền tảng dịch trên trình duyệt. Nhiều dự án dùng nền tảng như Weblate, Pontoon của Mozilla, Translatewiki cho hệ sinh thái MediaWiki, hay nền tảng dịch của các bản phân phối Linux. Người tham gia đăng ký tài khoản, chọn ngôn ngữ, dịch từng chuỗi ngay trên trang, không cần biết lập trình.
Vai trò dịch và duyệt. Thường có người dịch đề xuất và người duyệt chấp nhận. Người duyệt là thành viên lâu năm của nhóm tiếng Việt, giữ thống nhất thuật ngữ. Người mới nên bắt đầu bằng đề xuất và học từ góp ý.
Bộ nhớ dịch. Nền tảng lưu các cặp câu đã dịch và gợi ý khi gặp chuỗi giống hoặc gần giống. Đây là cách giữ "Save" luôn là "Lưu" trên toàn bộ phần mềm, và cũng là lý do một lỗi dịch được chấp nhận có thể lan ra nhiều nơi.
Kênh trao đổi của nhóm. Nhóm tiếng Việt của mỗi dự án thường có danh sách thư, diễn đàn hoặc nhóm chat để bàn thuật ngữ. Đọc lịch sử thảo luận trước khi đề xuất đổi một thuật ngữ đã thống nhất từ lâu.
Kiểm tra tự động. Nhiều nền tảng tự cảnh báo khi bản dịch thiếu biến giữ chỗ, thừa khoảng trắng, sai dấu câu cuối chuỗi hay dài vượt giới hạn. Đừng bỏ qua những cảnh báo này; chúng bắt được phần lớn lỗi kỹ thuật trước khi người duyệt phải đọc.
Bảng thuật ngữ: chỗ dễ tranh cãi nhất
Phần lớn tranh luận trong nhóm dịch tiếng Việt xoay quanh việc chọn thuật ngữ. Bảng dưới là các kiểu lựa chọn thường gặp; không có cột nào đúng tuyệt đối, quan trọng là cả dự án theo một cách.
| Khái niệm | Phương án Việt hoá | Phương án giữ từ gốc hoặc phiên âm | Điều cần cân nhắc |
|---|---|---|---|
| file | tệp, tập tin | file | Người dùng phổ thông quen cả hai; văn bản hành chính hay dùng "tệp" |
| folder | thư mục | folder | "Thư mục" đã rất phổ biến, ít tranh cãi |
| browser | trình duyệt | browser | Gần như thống nhất dùng "trình duyệt" |
| plugin, extension | phần bổ trợ, tiện ích mở rộng | plugin | Hai khái niệm khác nhau ở một số phần mềm, cần phân biệt |
| cookie | tệp dữ liệu nhỏ, cookie | cookie | Nhiều dự án giữ "cookie" vì cách dịch dài và khó hiểu hơn |
| sync | đồng bộ | sync | "Đồng bộ" là lựa chọn phổ biến |
Một mẹo hữu ích: tham khảo cách các phần mềm phổ biến ở Việt Nam đang dùng, vì người dùng đã quen; nhưng đừng chép thuật ngữ từ phần mềm thương mại nếu dự án có quy định riêng. Ghi mọi quyết định vào bảng thuật ngữ của nhóm, kèm lý do, để người đến sau không mở lại cuộc tranh luận cũ.
Xưng hô và giọng văn với người dùng
Tiếng Việt buộc người dịch chọn cách xưng hô mà tiếng Anh không cần. "You have 3 new messages" thành "Bạn có ba tin nhắn mới" hay chỉ "Có ba tin nhắn mới"? Phần lớn phần mềm hiện nay gọi người dùng là "bạn", nhưng nhiều nhóm dịch chọn lược chủ ngữ khi có thể để câu gọn và trung tính, hợp với thông báo hệ thống. Điều quan trọng là thống nhất: một giao diện chỗ gọi "bạn", chỗ gọi "quý khách", chỗ lại tự xưng ngôi thứ nhất làm người dùng thấy rời rạc.
Giọng văn cũng cần nhất quán. Thông báo lỗi nên rõ ràng, nói cái gì sai và người dùng làm gì được, không dịch sát từng chữ đến mức khó hiểu. Câu mệnh lệnh trên nút bấm dùng động từ ngắn: "Lưu", "Huỷ", "Thử lại". Tránh dịch quá trang trọng kiểu văn bản hành chính cho phần mềm cá nhân, và ngược lại tránh dùng tiếng lóng.
Một chi tiết kỹ thuật dễ quên là chính tả và Unicode. Nhóm nên thống nhất kiểu đặt dấu ("hoà" hay "hòa") và luôn dùng Unicode dựng sẵn. Nếu không, tìm kiếm trong phần mềm có thể không ra kết quả, và các bản dịch trộn hai kiểu sẽ đi vào dữ liệu song ngữ, làm mô hình dịch máy học không nhất quán.
Từ bản dịch tình nguyện đến dữ liệu huấn luyện dịch máy
Các tệp bản địa hoá là cặp câu nguồn và câu dịch, chính xác là dạng dữ liệu mà dịch máy cần. Vì phần lớn phần mềm mã nguồn mở công bố tệp dịch theo giấy phép mở, nhiều kho ngữ liệu song ngữ công khai đã gom chúng lại. Kho OPUS, một bộ sưu tập ngữ liệu song ngữ lớn dùng phổ biến trong nghiên cứu dịch máy, có các phần lấy từ bản địa hoá của những dự án phần mềm mở quen thuộc, gồm cả cặp Anh–Việt.
Điều này có hai mặt. Mặt tốt: công sức của nhóm dịch tình nguyện góp trực tiếp vào việc máy dịch tốt hơn với thuật ngữ công nghệ tiếng Việt. Mặt cần lưu ý: dữ liệu loại này có đặc điểm riêng, câu rất ngắn, thuật ngữ máy tính dày đặc, nhiều biến giữ chỗ, nên mô hình học quá nhiều từ đây có thể dịch văn bản đời thường cứng nhắc. Bản dịch sai được chấp nhận cũng lan vào dữ liệu.
Chiều ngược lại cũng có vấn đề. Nhiều nền tảng có tính năng gợi ý dịch máy. Nếu người dịch chấp nhận gợi ý mà không sửa, bản dịch máy đi vào tệp dịch, rồi lại được gom làm dữ liệu huấn luyện cho thế hệ mô hình sau, tạo vòng lặp máy học từ chính máy. Một số dự án đã đặt quy định về dùng dịch máy; đọc và tuân thủ quy định đó, và luôn đọc lại gợi ý như đọc bản dịch của người mới.
Tài liệu, trang trợ giúp và phần hay bị bỏ quên
Giao diện thường được dịch trước vì người dùng nhìn thấy nó mỗi ngày. Tài liệu hướng dẫn, trang trợ giúp, câu hỏi thường gặp, thông báo phát hành thì hay bị bỏ lại bằng tiếng Anh, trong khi đó lại là chỗ người dùng mới tìm đến khi gặp khó. Với người dịch, tài liệu cũng là phần thú vị hơn: câu dài, có mạch văn, có chỗ cho giọng văn tự nhiên thay vì những mẩu hai chữ.
Dịch tài liệu có thách thức riêng. Tài liệu thay đổi theo từng phiên bản phần mềm, nên bản dịch dễ lỗi thời; cần một cách đánh dấu đoạn nào đã cũ so với bản gốc. Ảnh chụp màn hình trong tài liệu thường là giao diện tiếng Anh, gây lệch với tên nút đã dịch. Thuật ngữ trong tài liệu phải khớp với thuật ngữ trên giao diện, nếu không người đọc làm theo hướng dẫn sẽ không tìm thấy nút "Tuỳ chọn" vì giao diện ghi "Cài đặt".
Một cách tham gia ít tốn thời gian là duyệt chéo: đọc tài liệu tiếng Việt đã có, đối chiếu với giao diện hiện tại, báo những chỗ lệch. Việc này không cần dịch câu nào, nhưng giúp bản tiếng Việt của dự án dùng được thật. Với tài liệu, dịch máy kèm đọc lại kỹ có thể đẩy nhanh tốc độ, miễn là dự án cho phép và người dịch thật sự kiểm từng đoạn.
Bắt đầu tham gia trong một buổi tối
Nếu bạn dùng một phần mềm mở hằng ngày và thấy bản tiếng Việt còn thiếu hay vụng, có thể bắt đầu như sau.
- Tìm trang hướng dẫn dịch của dự án, thường có mục "Translate" hay "Localization" trong tài liệu dành cho người đóng góp.
- Đăng ký tài khoản trên nền tảng dịch dự án dùng, tham gia nhóm tiếng Việt và giới thiệu ngắn về mình.
- Đọc bảng thuật ngữ và hướng dẫn văn phong của nhóm, nếu có. Nếu chưa có, đó có thể là đóng góp đầu tiên của bạn, sau khi bàn với nhóm.
- Chọn một phần nhỏ chưa dịch, ưu tiên chuỗi người dùng hay gặp. Dịch, kiểm biến giữ chỗ, kiểm độ dài.
- Nếu có thể, mở phần mềm bản thử nghiệm để xem bản dịch hiển thị thế nào trên giao diện thật.
- Tiếp nhận góp ý của người duyệt, sửa theo quy ước của nhóm.
Bản địa hoá là việc dài hơi; phần mềm ra phiên bản mới là có chuỗi mới. Đóng góp đều đặn một ít mỗi tuần giúp nhóm tiếng Việt theo kịp hơn một đợt dịch lớn rồi bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Không giỏi tiếng Anh có tham gia bản địa hoá được không?
Có thể bắt đầu bằng việc duyệt và sửa bản dịch tiếng Việt sẵn có: tìm lỗi chính tả, thuật ngữ không thống nhất, câu khó hiểu. Việc này cần tiếng Việt tốt hơn tiếng Anh. Với chuỗi mới, nên dịch những phần đơn giản trước và hỏi nhóm khi không chắc nghĩa.
Có được dùng công cụ dịch máy khi dịch phần mềm mở không?
Tuỳ quy định từng dự án. Nhiều nền tảng tích hợp sẵn gợi ý dịch máy, nhưng người dịch chịu trách nhiệm kiểm và sửa. Một số dự án hạn chế hoặc yêu cầu ghi rõ khi dùng. Đọc quy định trước, và không dán hàng loạt bản dịch máy chưa đọc lại.
Bản dịch tình nguyện có được ghi công không?
Thường có. Nhiều phần mềm có danh sách người dịch trong mục giới thiệu, và lịch sử đóng góp trên nền tảng dịch là công khai. Bản dịch thường được phát hành theo giấy phép của dự án, nên người khác có thể dùng lại, kể cả làm dữ liệu cho dịch máy.
Thấy bản dịch tiếng Việt sai nghiêm trọng thì báo ở đâu?
Báo trên nền tảng dịch bằng chức năng góp ý ở chuỗi đó, hoặc qua kênh trao đổi của nhóm tiếng Việt. Nếu lỗi gây hiểu nhầm nguy hiểm, chẳng hạn nút xoá dữ liệu bị dịch thành nút lưu, nên báo cả trên hệ thống báo lỗi của dự án để được ưu tiên sửa.
Có nên Việt hoá mọi thuật ngữ không?
Không nhất thiết. Mục tiêu là người dùng hiểu đúng và nhanh. Thuật ngữ đã quen dạng gốc như "email" hay "cookie" có khi dễ hiểu hơn bản dịch dài. Thuật ngữ có từ Việt phổ biến như "trình duyệt", "thư mục" thì dùng từ Việt. Nhóm cần thống nhất và ghi lý do.
Bản địa hoá có liên quan gì đến trợ lý AI nói tiếng Việt?
Có liên quan gián tiếp. Mô hình ngôn ngữ và hệ thống dịch học từ văn bản song ngữ công khai, trong đó có tệp dịch phần mềm. Bản dịch thống nhất, tự nhiên giúp mô hình dùng thuật ngữ công nghệ tiếng Việt đúng hơn; bản dịch lủng củng thì ngược lại.